Hidrolik bağlantı elemanları genellikle farklı diş tipleri kullanır.

Bağlantıları Kontrol Et:  Hidrolik Bağlantı Sistemlerinde  Diş Uyumsuzluklarına Dikkat

Hidrolik bağlantı elemanları genellikle farklı diş tipleri kullanır. Bakım ve onarım sırasında karışıklığa ve potansiyel olarak ölümcül sonuçlara yol açmamak için bilmeniz gerekenler şunlardır.

Günümüzde hidrolik sistemler, metrik veya İngiliz ölçü biriminde dişlilere sahip vidalı bağlantı parçaları kullanır. Bu durum, vidalı bloklar için de geçerlidir. Genellikle net işaretlemeler olmadığından, bakım veya onarım çalışmaları sırasında kolayca sorunlara yol açabilecek karışıklıklar meydana gelebilir. 

Pimler ve vida delikleri metrik veya inç olabilir.

Hidrolik sistemler çok sayıda hidrolik bağlantı elemanı içerir. Bağlantı elemanlarının çeşitliliği oldukça fazladır: Çeşitli basınç değerleri için çok çeşitli tasarımlar kullanılır ve çok sayıda bağlantı tipi, dişli bağlantı ve sızdırmazlık yöntemi mevcuttur.

Hidrolik bağlantı parçaları, tek tek montajları ve/veya hidrolik bileşenleri bağlamak için kullanılır. Giderek artan çalışma basınçlarına ve tasarım basıncını çok aşan basınç tepe noktalarına maruz kalırlar. 500 bar'ın üzerindeki çalışma basınçları nadir değildir. Ayrıca, ortama bağlı olarak mekanik, termal veya kimyasal nitelikte olabilen önemli gerilimlere maruz kalırlar. 

Şekil 1: Vida bağlantıları sadece çap olarak değil, aynı zamanda dişlerin aralığı ve yan profilleri açısından da farklılık gösterir. 

Arka plan bilgisi: Dişler aslında nasıl farklılık gösterir?
Metrik ve emperyal dişler, vida bağlantılarında yaygın olarak kullanılır ve temel olarak ölçüm sistemleri, diş profilleri ve diş aralıkları bakımından farklılık gösterir. Yurtdışında, sırasıyla Amerikan Birleşik Ulusal Diş Serisi'ni ve buna karşılık gelen Birleşik Ulusal İnce Diş'i ifade eden UN ve UNF kısaltmaları yaygındır. 

Diş profili, dişlerin şeklini, özellikle de diş kenarları arasındaki açıyı tanımlar. Diş aralığı, bir vidanın her tam turda dişin içine ne kadar girdiğini gösterir. Örneğin, M12x1.5 dişin diş aralığı 1,5 mm'dir. Her turda vida deliğine 1,5 mm daha fazla girer.

Standart diş serisi, çap, adım ve toleranslar gibi belirli parametreleri tanımlayan standartlaştırılmış bir diş setini ifade eder. Bu standartlar, vida ve somun gibi dişli bağlantıların ayrı ayrı üretilmelerine rağmen tam olarak oturmasını sağlar. En bilinen standart diş serisi, metrik ISO diştir (M).

Tam oturuyor, sağlam, gevşek değil ve biraz da oynama payı var.

Tesis ve makine üreticileri ve işletmecileri, standartlar ve yönetmelikler uyarınca, çalışma sırasında maksimum güvenliği sağlamakla yasal olarak yükümlüdür. Bunun temel gerekliliklerinden biri, mevcut haliyle DIN 3859'da yapılan ve metrik ve paralel emperyal boru dişleri arasında işaretlemeyi zorunlu kılan değişikliktir (DIN EN ISO 228-1). Emperyal dişin anahtar ağzındaki çentik ile net ve anlaşılır bir şekilde işaretlenmesi, karışıklık riskini azaltmayı amaçlamaktadır (Şekil 2a). Bu geçiş dönemi 31 Aralık 2024'te sona ermiştir. Ancak pratik deneyimler, hem kullanımda hem de gelecekteki kurulumlarda piyasada hala önemli sayıda işaretsiz bileşen olduğunu göstermektedir. 
Bir uzman, hidrolik bağlantı elemanlarını yakından incelediğinde, DIN 3859 gibi gereklilikler nedeniyle, piyasaya sunulan tüm bağlantı elemanlarının zorunlu işaretlemeye tabi olmadığını görecektir. Sonuç olarak, geometrik şekilleri ve boyutları nedeniyle birçok diş tipinin birbirinden ayırt edilmesi oldukça zordur ve yalnızca özel ölçüm cihazları veya diş mastarları kullanılarak ayırt edilebilirler (Şekil 2b).

Bu nedenle, hidrolik bağlantı elemanlarının dişli saplamaları ve çeşitli standart vida delikleri genellikle birbirine uyuyor gibi görünür (Şekil 3 ve 4), ancak bu genellikle güvenli ve basınca dayanıklı bir bağlantıyla sonuçlanmaz.
Bağlantı elemanlarının vida delikleri ve vida saplamaları çoğu zaman sadece detay olarak farklılık gösterir, dolayısıyla G1/2" vida saplamalı bir hidrolik bağlantı elemanının M22x1.5 dişli deliğe gözle görülür bir sorun olmadan vidalanabilmesi riski vardır. 

Bağlantı ilk bakışta uyumlu görünüyor. Ancak, iki farklı diş tipine sahip bu bağlantı genellikle oluşan basınca dayanamaz ve en kötü durumda kırılır. Bu durum ciddi yaralanmalara ve/veya çevresel hasara yol açabilir. Plansız duruşlar ve onarım maliyetleri de önemlidir.

Şekil 5: Metrik veya emperyal kurulum için X formunda NPT dış dişli

Az daha çoktur
Uyumlu güvenlik standardı DIN EN ISO 4413, bir hidrolik sistemde bağlantı açıklıklarının, vidalı saplamaların ve dişli bağlantı parçalarının mümkün olduğunca az standart seriyle sınırlandırılmasını gerektirir. Referans eserlere başvurmak da faydalı olacaktır, çünkü notta açıkça belirtilmiştir: "Bir sistemde ISO standartlarına göre birden fazla dişli bağlantı türü kullanılırsa, farklı bağlantı serilerinin bazı boyutları arasında yüksek bir karışıklık olasılığı vardır ve bu da sızıntıya ve bağlantı sisteminde ciddi arızalara neden olabilir."

Uygulanan standart serisinde birlik arzu edilirken, uygulama farklı bir tablo çizmektedir. Bakımda, genellikle çok çeşitli hidrolik sistem konfigürasyonlarına sahip makine veya sistemlerle karşılaşırız. Özellikle arıza durumunda bakımın çok fazla zaman baskısı altında yapılması gerektiğinde, kullanılan diş tiplerinin karıştırılması ve dolayısıyla daha ciddi hasar riski artar. Dahası, makine üreticileri DIN EN ISO 4413 gerekliliklerine uysalar bile, günlük hidrolik uygulamalarda hidrolik bağlantı teknolojisinde tehlikeli karışıklıklar yaşanma olasılığı hala mevcuttur. Bu konu hakkında daha fazla bilgiyi aşağıdaki paragrafta bulabilirsiniz.

Dikkat karıtırma tehlikesi!
Metrik ve emperyal dişler temel olarak ölçü birimi ve hatve bakımından farklılık gösterse de, mekanik olarak "karışık" bir montaj mümkün olacak kadar benzerdir. Uzman olmayan biri için böyle bir karışıklık genellikle hemen fark edilmez; hidrolik bağlantı "sıkı" ve "basınca dayanıklı" görünür. Ancak, hidrolik sisteme basınç uygulanırsa, bağlantı elemanı gövdesi yerinden çıkabilir. Uzmanlar genellikle, bağlantı elemanını dişli deliğe monte ederken biraz daha fazla boşluk bırakarak yanlış bir diş eşleşmesini fark eder. Ancak, hidrolik bakımda çalışan tüm çalışanlar bu deneyime ve montaj sırasında gerekli hisse sahip değildir. Bu nedenle, gerekli şirket güvenlik eğitiminin, olası karışıklık ve ilgili tehlikeleri de ele almasını öneririz.

Aşağıdaki tabloda farklı iplik tiplerinin çeşitliliği ve bunun sonucunda ortaya çıkabilecek yüksek karışıklık riskleri gösterilmektedir.

Net etiketleme, net bilgi
Yeni makinelerin tasarım aşamasında bile olası hata kaynakları azaltılabilir; örneğin, metrik dişler için "M" gibi vida deliklerinin sürekli olarak işaretlenmesiyle. İlgili standartlar henüz böyle bir işaretlemeyi zorunlu kılmasa bile, şirketler sonraki montajı kolaylaştırmak için bu uygulamayı gönüllü olarak benimsemelidir. Yukarıda belirtilen mümkün olduğunca az standart seri sınırlamasıyla birleştiğinde, olası sorun alanları en baştan en aza indirilir.
Doğru montaj için standart bağlantı elemanları, dişler ve sızdırmazlık elemanlarının kullanılması şarttır. Ayrıca, montajcıların ve bakım personelinin hidrolik cıvata teknolojisi konusunda yoğun bir eğitim alması şiddetle tavsiye edilir: çünkü anlaşılan tehlikeler, ortadan kaldırılan tehlikelerdir.

KAYNAK:
Bu makale https://www.hansa-flex.de/magazin sitesinden Türkçeye çevirilmiştir.
Makalenin orjinalini okumak için TIKLAYIN  

Hazırlayan : Ulrich Hielscher  
Uluslararası Hidrolik Akademisi'nde Boru Hattı Teknolojisi ve Hidrolik Yağlar Eğitmeni,
HANSA-FLEX - https://www.hansa-flex.de/magazin